ZARYS HISTORII CMENTARZA PARAFIALNEGO W CHEŁMICY DUŻEJ

/opracował Karol Kostrzewski/

Na przestrzeni dziejów Kościół propagował zwyczajową formę pochówku ciał zmarłych zgodnie z wymogami prawa kanonicznego usankcjonowanymi nauką Kościoła[1].

Źródłosłów słowiańskiego wyrazu cmentarz (w dialektach występuje również smętorz, stanowiące źródło błędnej interpretacji słowa cmentarz) tkwi w łac. coemeterium ‘miejsce spokoju’ (także gr. koimeterion). Pierwotnie pochówku zmarłych chrześcijan dokonywano w katakumbach, a od V wieku w kościelnych kryptach lub na terenie przyległym do świątyni[2]Zwyczaj pochówku zmarłych przy kościołach zaczęto przełamywać w okresie nowożytnym (warszawskie Powązki po 1790 r., cmentarz łyczakowski we Lwowie w 1786 r.).

Pod względem chronologicznym najstarsze ślady pochówku w obrębie obecnej parafii Chełmica Duża odnotowano na terenie Cyprianki. Sięgają one czasów pogańskich. Stanowisko archeologiczne określa cmentarzysko kultury pucharów lejkowatych. Określony wyżej punkt stanowił miejsce pochówku także w następnych okresach – halsztackim, lateńskim i rzymskim[3].

Najstarsze wzmianki o pochówku zmarłych w Chełmicy pochodzą z roku 1582. Albert, delegat biskupa Hieronima Rozrażewskiego, wspomniał na kartach akt obrazujących stan kościoła i parafii, że ‘trudno dopatrzeć się tam cmentarza katolickiego”. Parafia wzmiankowana jest w lustracji Ziemi Dobrzyńskiej z 1564 r. Z pewnością funkcjonowanie kościoła wiązało się z istnieniem miejsca pochówku przy świątyni. Z roku 1639 pochodzą informacje o ogrodzeniu miejsca pochówku..  

W roku 1779, kiedy Jan Pobóg Rutkowski wystawił nowy drewniany kościół, cmentarz uzyskał ogrodzenie i drewnianą kostnicę. Przedsięwzięcie zrealizowano sumptem Rutkowskich. Miejsce pochówku wraz z kościołem istniało w pobliżu siedziby właścicieli dóbr, w odległości ok. 200 – 300 m na północny – wschód od obecnego kościoła.  

Współczesny cmentarz parafialny w Chełmicy Dużej stał się miejscem pochówku zapewne po 1831 r., kiedy Ziemię Dobrzyńską nawiedziła epidemia cholery. Zarazę przyniosły posuwające się w kierunku zachodnim wojska rosyjskie feldmarszałka Iwana Paskiewicza, które sforsowały Wisłę w Osieku. Z tego wynika, że był to pierwotnie cmentarz choleryczny. O obecnej strukturze miejsca pochówku zadecydowało położenie nieopodal kościoła parafialnego. W wielu miejscowościach Ziemi Dobrzyńskiej pozostałość po dawnych cmentarzach cholerycznych stanowią jedynie krzyże lub figury przydrożne.

Najstarszą formę pochówku w obrębie cmentarza chełmickiego, zachowaną po dzień dzisiejszy w stanie pierwotnym, stanowi grobowiec generała Wacława Sierakowskiego (zm. 1870). Ten czworoboczny obiekt, do którego przylega ołtarz polowy, nosi cechy sztuki neoklasycystycznej. .Sarkofag powstał w warsztacie Jana Ścisłowskiego z Warszawy. Istnieją przesłanki, że w grobowcu może spoczywać więcej osób[4]Konieczność tworzenia nowego cmentarza wiązała się również z brakiem miejsca przy kościele parafialnym. Wzrastała liczba ludności co wynikało m.in. z poszerzenia obszaru parafii. Z rokiem 1818, w tle przemian administracji kościelnej na ziemiach polskich, zarysowały się współczesne granice parafii chełmickiej. Z parafii szpetalskiej wyłączono wówczas miejscowości Rachcin z Windugą i Chełmicę Małą. Ośrodki powyższe znalazły się w granicach parafii w Chełmicy. Według danych z 1873 r. parafię zamieszkiwało 1775 osób. W tymże roku odnotowano w księgach 56 zgonów, w tym 29 kobiet i 27 mężczyzn[5]. W roku następnym liczba zgonów zmalała – na 1749 mieszkańców zmarły 42 osoby[6]. W 1876 r. wspólnota liczyła 1629 mieszkańców. Odnotowano 48 zgonów[7]

Historyczna, najstarsza część obecnego cmentarza, obejmuje północną część. Wśród nieistniejących już grobów wymienić należy nagrobek rodziny Kędzierskich z 1886 roku, a także grób Leonka Grabińskiego (zm. 1890) we wschodniej części cmentarza. Ponadto wskazano miejsce pochówku Władysława Świątkowskiego (zm. 1870) i Marii Dąbrowskiej (zm. 1915). Powyższe nagrobki wspomniane są w kartotece obrazującej stan cmentarza z kwietnia 1987 roku[8].

 


[1] Codex Iuris CanoniciAuctoritate Ioannis Pauli PP. II Promulgatus, Pallotinum 1984, kan. 1176 - § 1.

[2] Korolko M., Leksykon Kultury Religijnej w Polsce. Miejsca, obrzędy, współnoty, Warszawa 1999, s. 115.

[3] Horonziak A., Zagrożenia dziedzictwa archeologicznego na Kujawach i Ziemi Dobrzyńskiej w granicach województwa włocławskiego, Włocławek 1997, s. 25.

[4] BDBZ Włocławek, Kartoteki Cmentarzy: Cmentarz par. rzymskokatolicki w Chełmicy Dużej.

[5] AD Płock, Akta korespondencyj z Konsystorzem Płockim, Sądem Lipnoskim i Naczelnikiem Powiatu Lipnoskiego z roku 1873, Nr 63.

[6] AD Płock, 1874 – 1875 Dek. Lipnowski. Korespondencja Konsystorza Płockiego, Dziekana Lipnowskiego z duchowieństwem i władzami świeckimi.

[7] AD Płock, 1876, Dek. Lipnowski: Korespondencja z Konsystorzem Płockim i innymi władzami.

[8] BDBZ Włocławek, opus citatum.

    

INWENTARYZACJA NAGROBKÓW.

 

1.        WYKAZ MOGIŁ SPRZED 1945 ROKU

  

Kwatera

Rząd

Grób

Podstawowe informacje

I

XXXIII

8

WOJCIECHOWSKA WŁADYSŁAWA (+1930), całość kamienna – podstawa postumentu, inskrypcja majuskułowa na postumencie, nagrobek, pokrywa; postument zwieńczony kamiennym krzyżem, całość otoczona ogrodzeniem w postaci czterech kamiennych słupów w narożach – dwa z nich wyposażone w kamienne wazony.

I

XXXIII

10

WISZNICKI KAROL (+1926), całość kamienna – podstawa grobu i pokrywa z rytą inskrypcją,

I

XXXI

10

BIS WŁADYSŁAW (+1908), BIS STANISŁAW (+1910), BIS JÓZEF (+1923) – kamienny nagrobek z majuskułową inskrypcją rytą na pokrywie, całość otoczona ogrodzeniem z czterema kamiennymi słupami w narożach.

I

XXIX

6

ZALEWSKA TERENIA (+1931) – całość stanowi kamienny słup z inskrypcją rytą majuskułową w ścianie zachodniej.

I

XXVII

3

PODLASZEWSKI STANISŁAW (+1945) – całość kamienna, postument i pokrywa posiadają ryte inskrypcje (majuskuła), na postumencie osadzony kamienny krzyż o urozmaiconej formie z twarzą cierpiącego Chrystusa, całość otoczona kamiennymi słupami w narożach, wszystkie posiadają wazony.

I

XXV

4

KORPALSKA z KUCZYŃSKICH MARIANNA z inskrypcją, której nieczytelność uniemożliwia chronologiczną identyfikację pomnika, całość kamienna, postument ze skromnymi cechami historyzmu, co hipotetycznie pozwala lokalizować pomnik w fazie schyłkowej XIX stulecia lub w XX wieku (do 1939), postument zwieńczony kamiennym krzyżem, wokół resztki ogrodzenia w postaci czterech kamiennych słupów. 

I

XX

16

KALISZEWSKI HENRYK (+1917) – podstawę stanowią kamienie polne, kamienna pokrywa zawiera inskrypcję majuskułową.

I

XIX

17

TRZCIŃSKA HANIA z inskrypcją rytą na kamiennej płycie: JAKO KWIAT WIOSENNY / PRZEDWCZESNYM MROZEM ZWAŻONY / USNĘŁA NA WIEKI D. 24 GRUDNIA 1891 R.; w narożach kamiennej płyty inskrypcyjnej roślinna imitacja, całość ogrodzona od trzech stron; w 2004 r. miała miejsce renowacja pomnika. 

I

XIX

19

ZIZKO WACULEK (+1906) – kamienna podstawa i nagrobek z rytą inskrypcją, żelazny krzyż, pozostałości ogrodzenia w postaci czterech kamiennych słupów, całość zakrzewiona.

I

X

13

KIELECKI ADAM (+1931), KIELECKA Z KORPALSKICH CZESŁAWA (+1932) – na kamiennej podstawie kamienny postument z inskrypcją majuskułową, fotografią zmarłych i krzyżem u szczytu, całość otoczona kamiennym ogrodzeniem z czterema słupami, dwa z nich, zlokalizowane przy inskrypcji, posiadają kamienne wazony, pozostałe zaś kamienne kule.

I

VII

6

WITKOWSKI LEON (+1932), całość poddana konserwacji, inskrypcja ryta majuskułowa na pokrywie.

I

VI

5

KOWALEWSKI ANTONI (+1933), z okresu pogrzebu zmarłego zachowały się tylko kamienne słupki w narożach, reszta wykonana współcześnie.

I

VI

11

GUTOWSKI ZYGMUNT (1934), zachował się drewniany krzyż (!), tablica współczesna.

I

V

13

SUSKA GENOWEFA (+1934), całość kamienna, inskrypcja ryta majuskułowa na pokrywie.

I

V

20

GÓRECKI HENRYK (+1934), całość kamienna, inskrypcja ryta majuskułowa na pokrywie.

II

 

 

 

II

VI

 

 

 

VI

1

 

 

 

10

SIERAKOWSKI WACŁAW (+26 VIII 1870), kamienny grobowiec w formie prostopadłościanu, u szczytu skromna attyka, tablice inskrypcyjne na ścianie wschodniej – pierwsza (od strony północnej) pusta, druga (od południa) przy pomocy inskrypcji sporządzonej minuskułą informuje o pochówku gen. W. Sierakowskiego.

NOWACKA DANUSIA (+1939), postument prostopadłościenny z inskrypcją, całość zwieńczona figurą Anioła i restaurowana współcześnie,

II

II

2

SUSKA ANTONINA (+12 XII 1939), żelazny krzyż z tablicą osadzony na pospolitym kamieniu, tekst majuskułowy. 

II

 

 

I

II

 

 

II

9

 

 

14

SŁOMSKA z KAMIŃSKICH JULIANNA, nieczytelność inskrypcji uniemożliwia dokładną chronologiczną identyfikację pomnika, z pewnością całość pochodzi sprzed 1939, inskrypcja majuskułowa; 

(+1935), nieczytelna inskrypcja uniemożliwia pełen odczyt, kamienny grób niewielkich rozmiarów z postumentem i nie w pełni czytelną inskrypcją, u szczytu krzyż.

II

III

15

SŁOMSKA FRANCISZKA (+1939), na kamiennej pokrywie ryta inskrypcja majuskułowa, wokół ogrodzenie z kamiennymi słupami.

II

V

18

ZIELIŃSKI IGNACY, nieczytelność inskrypcji uniemożliwia dokładną chronologiczną identyfikację pomnika, z pewnością całość pochodzi sprzed 1939;

II

VIII

2

SZWABOWSKA ELEONORA (+1935), kamienny z inskrypcją rytą majuskułową na pokrywie.

II

XVI

3

DOMANOWSKA WALERIA (+1927), postument o skromnych cechach neobarokowych z inskrypcją z żelaznym krzyżem u szczytu.

II

XVII

1

WACŁAW GRZYMAŁA WIEWIÓRSKI[1] (+1920) I MARIA Z DĄBKOWSKICH WIEWIÓRSKA (+1914), nagrobki kamienne pochodzą z okresu po pogrzebie zamordowanego, pierwotną inskrypcję zastąpiono w wyniku renowacji współczesnymi tablicami, całość otoczona ogrodzeniem z ośmioma kamiennymi słupami połączonymi żeliwnymi łańcuchami; stwierdzono brak łańcucha od strony południowej (całość) i wschodniej (połowa).

II

XXVIII

5

ANNA ze SŁOMSKICH KONDERSKA (+1927), całość kamienna, inskrypcja majuskułowa wyryta na kamiennej pokrywie.

II

XXVIII

3

CZYŻEWSKA (?) (+1927), kamienny postument o skromnych cechach nawiązujących do historyzmu z podstawą i krzyżem, pozostałość po ogrodzeniu stanowią dwa słupy kamienne.

II

XXVIII

1

CZERNIAK MICHAŁ (+1933), kamienny postument z żeliwnym krzyżem.

 

 

 

 

 

2.        POZOSTAŁOŚCI NAGROBKÓW PRAWDOPODOBNIE POCHODZĄCYCH PRZED 1945

  

Kwatera

Rząd

Grób

Podstawowe informacje

  

I

XXXIII

4

m.n.[2], całość kamienna, uszkodzeniom uległy zapisy na postumencie stanowiącym tablicę, uszkodzony również krzyż.  

I

XXXII

11

m.n., żeliwny postument bez inskrypcji, osadzony na kamiennym postumencie[3] 

I

XXIII

16

m.n., krzyż żelazny osadzony na kamiennym postumencie, postument zarośnięty.

I

XXII

15

m.n., kamienny nagrobek o nieokreślonej chronologii.

I

VI

16

m.n., kamienny grób – podstawa, trójkątny postument i krzyż – całość pochodzi zapewne sprzed 1939;

II

XXI

11

krzyż drewniany, zapewne sprzed 1939;

II

X

14

m.n., żeliwny krzyż osadzony na postumencie.

II

XXIV

17

m.n., żeliwny krzyż.

III

V

4

m.n., kamienny postument z płaskorzeźbą stanowiącą wyobrażenia Anioła, u szczytu krzyż, całość ze względu na rozbudowaną symbolikę i formę przypuszczalnie zaliczono do pomników sprzed 1939.

I

XXIX

5

m.n., kamienna podstawa i postument z żelaznym krzyżem, całość otoczona ogrodzeniem żelaznym z czterema słupkami w narożach, zakrzewiona.

 

 

3.        GROBY ZMARŁYCH SPRZED 1939, ODMIENIONE CAŁKOWICIE PO ROKU 1945

  

Kwatera

Rząd

Grób

Podstawowe informacje

  

II

XXIII

13

SUSKI FRANCISZEK (+1925), obok jednak znajduje się analogiczny w formie pomnik z 1949. Z powyższego wynika więc, że wskazany nagrobek z nazwiskiem ‘Suski Franciszek’ powstał dopiero po 1945. Stwierdzić należy również, że w podobnym stylu nie budowano nagrobków w okresie międzywojennym. 

II

XXVIII

15

BYLICKA JANINA (+1925), BYLICKA REGINA (+1930), kamienny postument z rytą inskrypcją i krzyżem – z formy wynika, że wystawione dopiero po 1945. 

III

XXV

1

WESLIŃSKI FRANCISZEK (+1916), nagrobek stanowi kamienny postument z rytą inskrypcją majuskułową i krzyżem u szczytu oraz dwa kamienne wazony – całość powstała po 1945, ze względu na cechy pomnika.

 

 

Dzisiaj jest

środa,
18 października 2017

(291. dzień roku)

Święta

Środa, XXVIII Tydzień zwykły Rok A, I Święto św. Łuk

Liturgia słowa

Czytania:

  • Ewangelia:

Zegar

Statystyki

stat4u