ZARYS HISTORII CMENTARZA PARAFIALNEGO W CHEŁMICY DUŻEJ

/opracował Karol Kostrzewski/

Na przestrzeni dziejów Kościół propagował zwyczajową formę pochówku ciał zmarłych zgodnie z wymogami prawa kanonicznego usankcjonowanymi nauką Kościoła[1].

Źródłosłów słowiańskiego wyrazu cmentarz (w dialektach występuje również smętorz, stanowiące źródło błędnej interpretacji słowa cmentarz) tkwi w łac. coemeterium ‘miejsce spokoju’ (także gr. koimeterion). Pierwotnie pochówku zmarłych chrześcijan dokonywano w katakumbach, a od V wieku w kościelnych kryptach lub na terenie przyległym do świątyni[2]Zwyczaj pochówku zmarłych przy kościołach zaczęto przełamywać w okresie nowożytnym (warszawskie Powązki po 1790 r., cmentarz łyczakowski we Lwowie w 1786 r.).

Pod względem chronologicznym najstarsze ślady pochówku w obrębie obecnej parafii Chełmica Duża odnotowano na terenie Cyprianki. Sięgają one czasów pogańskich. Stanowisko archeologiczne określa cmentarzysko kultury pucharów lejkowatych. Określony wyżej punkt stanowił miejsce pochówku także w następnych okresach – halsztackim, lateńskim i rzymskim[3].

Najstarsze wzmianki o pochówku zmarłych w Chełmicy pochodzą z roku 1582. Albert, delegat biskupa Hieronima Rozrażewskiego, wspomniał na kartach akt obrazujących stan kościoła i parafii, że ‘trudno dopatrzeć się tam cmentarza katolickiego”. Parafia wzmiankowana jest w lustracji Ziemi Dobrzyńskiej z 1564 r. Z pewnością funkcjonowanie kościoła wiązało się z istnieniem miejsca pochówku przy świątyni. Z roku 1639 pochodzą informacje o ogrodzeniu miejsca pochówku..  

W roku 1779, kiedy Jan Pobóg Rutkowski wystawił nowy drewniany kościół, cmentarz uzyskał ogrodzenie i drewnianą kostnicę. Przedsięwzięcie zrealizowano sumptem Rutkowskich. Miejsce pochówku wraz z kościołem istniało w pobliżu siedziby właścicieli dóbr, w odległości ok. 200 – 300 m na północny – wschód od obecnego kościoła.  

Współczesny cmentarz parafialny w Chełmicy Dużej stał się miejscem pochówku zapewne po 1831 r., kiedy Ziemię Dobrzyńską nawiedziła epidemia cholery. Zarazę przyniosły posuwające się w kierunku zachodnim wojska rosyjskie feldmarszałka Iwana Paskiewicza, które sforsowały Wisłę w Osieku. Z tego wynika, że był to pierwotnie cmentarz choleryczny. O obecnej strukturze miejsca pochówku zadecydowało położenie nieopodal kościoła parafialnego. W wielu miejscowościach Ziemi Dobrzyńskiej pozostałość po dawnych cmentarzach cholerycznych stanowią jedynie krzyże lub figury przydrożne.

Najstarszą formę pochówku w obrębie cmentarza chełmickiego, zachowaną po dzień dzisiejszy w stanie pierwotnym, stanowi grobowiec generała Wacława Sierakowskiego (zm. 1870). Ten czworoboczny obiekt, do którego przylega ołtarz polowy, nosi cechy sztuki neoklasycystycznej. .Sarkofag powstał w warsztacie Jana Ścisłowskiego z Warszawy. Istnieją przesłanki, że w grobowcu może spoczywać więcej osób[4]Konieczność tworzenia nowego cmentarza wiązała się również z brakiem miejsca przy kościele parafialnym. Wzrastała liczba ludności co wynikało m.in. z poszerzenia obszaru parafii. Z rokiem 1818, w tle przemian administracji kościelnej na ziemiach polskich, zarysowały się współczesne granice parafii chełmickiej. Z parafii szpetalskiej wyłączono wówczas miejscowości Rachcin z Windugą i Chełmicę Małą. Ośrodki powyższe znalazły się w granicach parafii w Chełmicy. Według danych z 1873 r. parafię zamieszkiwało 1775 osób. W tymże roku odnotowano w księgach 56 zgonów, w tym 29 kobiet i 27 mężczyzn[5]. W roku następnym liczba zgonów zmalała – na 1749 mieszkańców zmarły 42 osoby[6]. W 1876 r. wspólnota liczyła 1629 mieszkańców. Odnotowano 48 zgonów[7]

Historyczna, najstarsza część obecnego cmentarza, obejmuje północną część. Wśród nieistniejących już grobów wymienić należy nagrobek rodziny Kędzierskich z 1886 roku, a także grób Leonka Grabińskiego (zm. 1890) we wschodniej części cmentarza. Ponadto wskazano miejsce pochówku Władysława Świątkowskiego (zm. 1870) i Marii Dąbrowskiej (zm. 1915). Powyższe nagrobki wspomniane są w kartotece obrazującej stan cmentarza z kwietnia 1987 roku[8].

 


[1] Codex Iuris CanoniciAuctoritate Ioannis Pauli PP. II Promulgatus, Pallotinum 1984, kan. 1176 - § 1.

[2] Korolko M., Leksykon Kultury Religijnej w Polsce. Miejsca, obrzędy, współnoty, Warszawa 1999, s. 115.

[3] Horonziak A., Zagrożenia dziedzictwa archeologicznego na Kujawach i Ziemi Dobrzyńskiej w granicach województwa włocławskiego, Włocławek 1997, s. 25.

[4] BDBZ Włocławek, Kartoteki Cmentarzy: Cmentarz par. rzymskokatolicki w Chełmicy Dużej.

[5] AD Płock, Akta korespondencyj z Konsystorzem Płockim, Sądem Lipnoskim i Naczelnikiem Powiatu Lipnoskiego z roku 1873, Nr 63.

[6] AD Płock, 1874 – 1875 Dek. Lipnowski. Korespondencja Konsystorza Płockiego, Dziekana Lipnowskiego z duchowieństwem i władzami świeckimi.

[7] AD Płock, 1876, Dek. Lipnowski: Korespondencja z Konsystorzem Płockim i innymi władzami.

[8] BDBZ Włocławek, opus citatum.

    

INWENTARYZACJA NAGROBKÓW.

 

1.        WYKAZ MOGIŁ SPRZED 1945 ROKU

  

Kwatera

Rząd

Grób

Podstawowe informacje

I

XXXIII

8

WOJCIECHOWSKA WŁADYSŁAWA (+1930), całość kamienna – podstawa postumentu, inskrypcja majuskułowa na postumencie, nagrobek, pokrywa; postument zwieńczony kamiennym krzyżem, całość otoczona ogrodzeniem w postaci czterech kamiennych słupów w narożach – dwa z nich wyposażone w kamienne wazony.

I

XXXIII

10

WISZNICKI KAROL (+1926), całość kamienna – podstawa grobu i pokrywa z rytą inskrypcją,

I

XXXI

10

BIS WŁADYSŁAW (+1908), BIS STANISŁAW (+1910), BIS JÓZEF (+1923) – kamienny nagrobek z majuskułową inskrypcją rytą na pokrywie, całość otoczona ogrodzeniem z czterema kamiennymi słupami w narożach.

I

XXIX

6

ZALEWSKA TERENIA (+1931) – całość stanowi kamienny słup z inskrypcją rytą majuskułową w ścianie zachodniej.

I

XXVII

3

PODLASZEWSKI STANISŁAW (+1945) – całość kamienna, postument i pokrywa posiadają ryte inskrypcje (majuskuła), na postumencie osadzony kamienny krzyż o urozmaiconej formie z twarzą cierpiącego Chrystusa, całość otoczona kamiennymi słupami w narożach, wszystkie posiadają wazony.

I

XXV

4

KORPALSKA z KUCZYŃSKICH MARIANNA z inskrypcją, której nieczytelność uniemożliwia chronologiczną identyfikację pomnika, całość kamienna, postument ze skromnymi cechami historyzmu, co hipotetycznie pozwala lokalizować pomnik w fazie schyłkowej XIX stulecia lub w XX wieku (do 1939), postument zwieńczony kamiennym krzyżem, wokół resztki ogrodzenia w postaci czterech kamiennych słupów. 

I

XX

16

KALISZEWSKI HENRYK (+1917) – podstawę stanowią kamienie polne, kamienna pokrywa zawiera inskrypcję majuskułową.

I

XIX

17

TRZCIŃSKA HANIA z inskrypcją rytą na kamiennej płycie: JAKO KWIAT WIOSENNY / PRZEDWCZESNYM MROZEM ZWAŻONY / USNĘŁA NA WIEKI D. 24 GRUDNIA 1891 R.; w narożach kamiennej płyty inskrypcyjnej roślinna imitacja, całość ogrodzona od trzech stron; w 2004 r. miała miejsce renowacja pomnika. 

I

XIX

19

ZIZKO WACULEK (+1906) – kamienna podstawa i nagrobek z rytą inskrypcją, żelazny krzyż, pozostałości ogrodzenia w postaci czterech kamiennych słupów, całość zakrzewiona.

I

X

13

KIELECKI ADAM (+1931), KIELECKA Z KORPALSKICH CZESŁAWA (+1932) – na kamiennej podstawie kamienny postument z inskrypcją majuskułową, fotografią zmarłych i krzyżem u szczytu, całość otoczona kamiennym ogrodzeniem z czterema słupami, dwa z nich, zlokalizowane przy inskrypcji, posiadają kamienne wazony, pozostałe zaś kamienne kule.

I

VII

6

WITKOWSKI LEON (+1932), całość poddana konserwacji, inskrypcja ryta majuskułowa na pokrywie.

I

VI

5

KOWALEWSKI ANTONI (+1933), z okresu pogrzebu zmarłego zachowały się tylko kamienne słupki w narożach, reszta wykonana współcześnie.

I

VI

11

GUTOWSKI ZYGMUNT (1934), zachował się drewniany krzyż (!), tablica współczesna.

I

V

13

SUSKA GENOWEFA (+1934), całość kamienna, inskrypcja ryta majuskułowa na pokrywie.

I

V

20

GÓRECKI HENRYK (+1934), całość kamienna, inskrypcja ryta majuskułowa na pokrywie.

II

 

 

 

II

VI

 

 

 

VI

1

 

 

 

10

SIERAKOWSKI WACŁAW (+26 VIII 1870), kamienny grobowiec w formie prostopadłościanu, u szczytu skromna attyka, tablice inskrypcyjne na ścianie wschodniej – pierwsza (od strony północnej) pusta, druga (od południa) przy pomocy inskrypcji sporządzonej minuskułą informuje o pochówku gen. W. Sierakowskiego.

NOWACKA DANUSIA (+1939), postument prostopadłościenny z inskrypcją, całość zwieńczona figurą Anioła i restaurowana współcześnie,

II

II

2

SUSKA ANTONINA (+12 XII 1939), żelazny krzyż z tablicą osadzony na pospolitym kamieniu, tekst majuskułowy. 

II

 

 

I

II

 

 

II

9

 

 

14

SŁOMSKA z KAMIŃSKICH JULIANNA, nieczytelność inskrypcji uniemożliwia dokładną chronologiczną identyfikację pomnika, z pewnością całość pochodzi sprzed 1939, inskrypcja majuskułowa; 

(+1935), nieczytelna inskrypcja uniemożliwia pełen odczyt, kamienny grób niewielkich rozmiarów z postumentem i nie w pełni czytelną inskrypcją, u szczytu krzyż.

II

III

15

SŁOMSKA FRANCISZKA (+1939), na kamiennej pokrywie ryta inskrypcja majuskułowa, wokół ogrodzenie z kamiennymi słupami.

II

V

18

ZIELIŃSKI IGNACY, nieczytelność inskrypcji uniemożliwia dokładną chronologiczną identyfikację pomnika, z pewnością całość pochodzi sprzed 1939;

II

VIII

2

SZWABOWSKA ELEONORA (+1935), kamienny z inskrypcją rytą majuskułową na pokrywie.

II

XVI

3

DOMANOWSKA WALERIA (+1927), postument o skromnych cechach neobarokowych z inskrypcją z żelaznym krzyżem u szczytu.

II

XVII

1

WACŁAW GRZYMAŁA WIEWIÓRSKI[1] (+1920) I MARIA Z DĄBKOWSKICH WIEWIÓRSKA (+1914), nagrobki kamienne pochodzą z okresu po pogrzebie zamordowanego, pierwotną inskrypcję zastąpiono w wyniku renowacji współczesnymi tablicami, całość otoczona ogrodzeniem z ośmioma kamiennymi słupami połączonymi żeliwnymi łańcuchami; stwierdzono brak łańcucha od strony południowej (całość) i wschodniej (połowa).

II

XXVIII

5

ANNA ze SŁOMSKICH KONDERSKA (+1927), całość kamienna, inskrypcja majuskułowa wyryta na kamiennej pokrywie.

II

XXVIII

3

CZYŻEWSKA (?) (+1927), kamienny postument o skromnych cechach nawiązujących do historyzmu z podstawą i krzyżem, pozostałość po ogrodzeniu stanowią dwa słupy kamienne.

II

XXVIII

1

CZERNIAK MICHAŁ (+1933), kamienny postument z żeliwnym krzyżem.

 

 

 

 

 

2.        POZOSTAŁOŚCI NAGROBKÓW PRAWDOPODOBNIE POCHODZĄCYCH PRZED 1945

  

Kwatera

Rząd

Grób

Podstawowe informacje

  

I

XXXIII

4

m.n.[2], całość kamienna, uszkodzeniom uległy zapisy na postumencie stanowiącym tablicę, uszkodzony również krzyż.  

I

XXXII

11

m.n., żeliwny postument bez inskrypcji, osadzony na kamiennym postumencie[3] 

I

XXIII

16

m.n., krzyż żelazny osadzony na kamiennym postumencie, postument zarośnięty.

I

XXII

15

m.n., kamienny nagrobek o nieokreślonej chronologii.

I

VI

16

m.n., kamienny grób – podstawa, trójkątny postument i krzyż – całość pochodzi zapewne sprzed 1939;

II

XXI

11

krzyż drewniany, zapewne sprzed 1939;

II

X

14

m.n., żeliwny krzyż osadzony na postumencie.

II

XXIV

17

m.n., żeliwny krzyż.

III

V

4

m.n., kamienny postument z płaskorzeźbą stanowiącą wyobrażenia Anioła, u szczytu krzyż, całość ze względu na rozbudowaną symbolikę i formę przypuszczalnie zaliczono do pomników sprzed 1939.

I

XXIX

5

m.n., kamienna podstawa i postument z żelaznym krzyżem, całość otoczona ogrodzeniem żelaznym z czterema słupkami w narożach, zakrzewiona.

 

 

3.        GROBY ZMARŁYCH SPRZED 1939, ODMIENIONE CAŁKOWICIE PO ROKU 1945

  

Kwatera

Rząd

Grób

Podstawowe informacje

  

II

XXIII

13

SUSKI FRANCISZEK (+1925), obok jednak znajduje się analogiczny w formie pomnik z 1949. Z powyższego wynika więc, że wskazany nagrobek z nazwiskiem ‘Suski Franciszek’ powstał dopiero po 1945. Stwierdzić należy również, że w podobnym stylu nie budowano nagrobków w okresie międzywojennym. 

II

XXVIII

15

BYLICKA JANINA (+1925), BYLICKA REGINA (+1930), kamienny postument z rytą inskrypcją i krzyżem – z formy wynika, że wystawione dopiero po 1945. 

III

XXV

1

WESLIŃSKI FRANCISZEK (+1916), nagrobek stanowi kamienny postument z rytą inskrypcją majuskułową i krzyżem u szczytu oraz dwa kamienne wazony – całość powstała po 1945, ze względu na cechy pomnika.

 

 

Dzisiaj jest

sobota,
16 grudnia 2017

(350. dzień roku)

Święta

Sobota, II Tydzień Adwentu Rok B, II Dzień Powszedn

Liturgia słowa

Czytania:

  • Ewangelia:

Zegar

Statystyki

stat4u